و كفّين را استثنا مىكند . دليل قول سوّم ( التفصيل بين النظرة الاولى و الثانية و الثالثة ) . روايات : اين قول اضعف اقوال است ولى در عين حال دو فقيه بزرگ به اين قول تمايل دارند ، يكى محقق در شرايع و ديگرى علّامه در بسيارى از كتب خودش . اين قول از آيات دليلى ندارند ولى به رواياتى از طرق عامّه و خاصّه استدلال كرده‌اند . اين احاديث غالباً سندى ندارند ولى متضافر هستند . * قال : و قال الصادق عليه السلام : اوّل نظرة لك ( مباح است ) و الثانية عليك و لا لك و الثالثة فيها الهلاك . « 1 » در اين روايت ندارد كه نگاه به چه چيزى مراد است منتهى در اين باب عنوان كرده‌اند كه ما را به نگاه زن نامحرم مىكشاند . اين روايت عموميت دارد و صورت و دستها را شامل مىشود . جواب : دلالت حديث بعيد است ، چون نگاه اوّل منصرف است به نگاه بىاختيار و بدون قصد تلذّذ نگاه دوّم منصرف به قصد لذّت و نگاه سوّم منصرف به خوف فتنه است . * . . . عن أبى الطفيل ، عن على ابن أبي طالب عليه السلام : انّ رسول اللّه صلى الله عليه و آله قال له : يا على لك كنزٌ فى الجنّة و انت ذو قرنيها ( تو ذو القرنين آن گنج هستى ) فلا تتّبع النظرة النظرة ( نگاه‌هاى پشت سر هم به چيزى نكن ) فانّ لك الاولى و ليست لك الاخيرة . « 2 » اسم أبى الطفيل « عامر بن وائله » و از كسانى است كه پنج معصوم را درك كرده و وفات او در سال صد و ده بوده است . در مورد او توثيق صريحى نيامده ولى تعبيرى هست كه « كان من خواص أمير المؤمنين » كه تعبير ساده‌اى نيست و لذا بعضى او را از ثقات مىدانند . جواب : همان مشكلى كه در دلالت حديث سابق بود در اينجا هم هست كه نگاه اوّل بىاختيار و نگاه دوّم اختيارى و از روى شهوة است . نكته : غالب روايات « نظرة » خطاب به على عليه السلام و از رسول اللّه صلى الله عليه و آله است ، چون افراد عادى نگويند يك بار نگاه كرديم دوباره هم نگاه مىكنيم ، عيبى ندارد و آلودهء گناه نمىشويم ، ولى وقتى پيامبر به على عليه السلام كه اوّل شخص عالم است سفارش مىكند ، ديگران حساب كار خودشان را مىكنند كه اين نگاه‌ها خطرناك است . 23 ادامهء مسئلهء 18 . . . . . 27 / 7 / 78 * . . . عن الحسن بن عبد اللّه بن محمد الرازى ، عن أبيه ، عن الرّضا عن آبائه عليهم السلام قال : قال رسول اللّه صلى الله عليه و آله . . . و قال : لا تتّبع النظرة النظرة ، فليس لك يا على إلّا اوّل نظرة . « 3 » جواب : اين روايت مطلق و منصرف به نگاه به نامحرم است و وجه و كفّين را هم ذكر نكرده است . * و في معانى الأخبار ، قال : قال رسول اللّه صلى الله عليه و آله : يا على أوّلُ نظرة لك و الثانية عليك لا لك . « 4 » جواب : مثل روايات قبل منصرف است به نگاه به نامحرم . حديثى هم از طرق عامه داريم : * عن ابن بريدة عن أبيه قال : قال رسول اللّه صلى الله عليه و آله : لعلى عليه السلام : يا على ، لا تتّبع النظرة النظرة فإنّ لك الاولى و ليس لك الآخرة « 5 » . در معناى اين پنج روايت روايات ديگرى هم داريم كه اوّلين نگاه را مباح و نگاه‌هاى بعدى را جايز نمىداند و مخاطب هم غالباً على عليه السلام است . ظاهراً اين عبارت را يك بار پيامبر فرموده و اشخاص مختلفى آن را نقل كرده‌اند . جمع‌بندى روايات : از نظر سند : اين روايات چون متضافر هستند تضافر جانشين وثاقت راوى مىشود و از سند آن بحث نمىكنيم و مجموع من حيث المجموع كافى است . از نظر دلالت : به نظر مىرسد كه منصرف است به نگاه‌هاى شهوت‌آلود ، نگاه اوّل بىاختيار و بدون قصد و غرض است ، ولى وقتى تكرار مىشود لا بد قصدى دارد و انسان بيهوده تكرار نظر نمىكند ، پس به جهت تلذّذ است كه در اين صورت از بحث ما خارج مىشود . اضف الى ذلك : حد اقل دو حديث داريم كه در آنها قرينه داريم كه روايات جواز نظر براى جائى است كه نظر شهوت‌آلود نباشد و روايات عدم جواز نظر و حرمت تكرار براى جائى است كه از روى شهوت و يا خوف وقوع در حرام باشد .

--> ( 1 ) ح 8 ، باب 104 از ابواب مقدّمات نكاح . ( 2 ) ح 14 ، باب 104 از ابواب مقدّمات نكاح . ( 3 ) ح 11 ، باب 104 از ابواب مقدّمات نكاح . ( 4 ) ح 13 ، باب 104 از ابواب مقدّمات نكاح . ( 5 ) سنن بيهقى ، ج 7 ، ص 90 .